Op 18 september klom een groep van tien wandelaars naar de top van Mount Timpanogos in Utah, een piek van bijna 3600 meter. Toen het onweer losbarstte, deden ze wat de meeste mensen zouden doen: ze zochten dekking in de Tin Shack, een stalen schuilhutje dat daar al sinds 1927 staat. Een bliksemschicht raakte het gebouwtje recht. Een 19-jarige jongen overleed op de plek, negen anderen raakten gewond. Het incident, waarover onder meer Backpacker Magazine en de Salt Lake Tribune berichtten, legt een gevaarlijk misverstand bloot dat ook Nederlandse wandelaars in de Alpen of op andere bergtochten kunnen tegenkomen: een schuilhut voelt veilig, maar is dat vaak allerminst.
Wat er misging bij de Tin Shack
De Tin Shack is een klein, open constructie van metalen platen, gebouwd als uitkijkpost en al bijna een eeuw een vast rustpunt voor hikers die de top van Timpanogos bereiken. Toen de storm aankwam, leek het gebouwtje de logische plek om te schuilen: het heeft muren en een dak, dus het voelt als bescherming. Maar de sheriff van Utah County was na het ongeluk duidelijk: kleine, open constructies zoals schuurtjes en schuilhutten bieden geen bescherming tegen bliksem. Alleen een stevig, volledig gesloten gebouw of een auto met een hard dak doet dat wel.
Extra confronterend is dat de groep juist deed wat je zou verwachten: ze zochten een structuur op in plaats van in het open veld te blijven staan. Toch bleek die keuze fataal. Reddingswerkers hadden bovendien grote moeite om de gewonden van de berg te krijgen, omdat de storm bleef aanhouden tijdens de reddingsactie.
Waarom metaal niet het echte probleem is
Een veelgehoorde mythe is dat metaal bliksem aantrekt. Dat is niet wat hier gebeurde, en het is ook niet wat onderzoek laat zien. De National Weather Service is daar helder over: hoogte, een puntige vorm en isolatie bepalen waar de bliksem inslaat, niet de aanwezigheid van metaal. Een boom of een rotspunt op een kale bergtop wordt net zo vaak geraakt als een metalen constructie op diezelfde plek. Het probleem bij de Tin Shack was dus niet het materiaal, maar de locatie: een geïsoleerd, hoog punt op een open bergkam, precies waar bliksem het vaakst inslaat.
Dat betekent dat een schuurtje, een vervallen berghut of een open picknickoverkapping op een blootgestelde top je evenmin beschermt. De enige structuren die echt veilig zijn, zijn gebouwen met elektrische bedrading en waterleidingen (die geleiden de stroom weg van mensen binnen) of een gesloten voertuig. Op de meeste bergtoppen tref je geen van beide aan.
Zo herken je het gevaar op tijd
De vuistregel is simpel: hoor je onweer, dan ben je al in gevaar, ook als de lucht boven je nog blauw is. Geluid van donder betekent dat een inslag binnen een paar kilometer kan vallen. In berggebieden bouwt onweer meestal in de vroege middag op, doordat de lucht in de dalen opwarmt en vervolgens langs de hellingen omhoog trekt. Wie vroeg vertrekt, vroeg op de top staat en ruim voor de middag weer afdaalt, vermijdt het grootste deel van dat risico. Dit is dezelfde reden waarom je bij populaire Amerikaanse toptochten zoals Half Dome vaak leest dat een vroege start verplicht wordt gesteld: niet alleen om drukte te spreiden, maar ook om iedereen op tijd van de blootgestelde delen te krijgen.
Check daarnaast altijd de weersverwachting vlak voor je vertrekt, en herhaal die check onderweg als je bereik hebt. Zie je onweer aankomen op de radar, verander dan je planning liever te vroeg dan te laat.
Wat je wél moet doen als het onweert
Word je toch verrast door onweer op een open bergkam, dan zijn dit de stappen die reddingsdiensten aanraden:
- Verlaat direct hellingtoppen, kammen en andere hoge, open plekken. Zoek een lager gelegen, wat meer beschut stuk terrein op.
- Schuil niet onder een geïsoleerde boom of onder een klein bouwwerk zoals een schuurtje. Zoek liever een ondiepe kuil of laagte op en ga op je hurken zitten, met je voeten dicht bij elkaar en zo weinig contact met de grond als mogelijk. Ga nooit liggen.
- Verspreid je groep, met minstens vijftien meter tussen elke persoon, zodat niet iedereen tegelijk geraakt kan worden bij een inslag in de buurt.
- Leg je telefoon weg als je hem niet nodig hebt voor noodcommunicatie. Bij twijfel: bel toch het alarmnummer als iemand gewond is, dat risico is klein vergeleken met de tijd die je verliest bij een ernstig letsel.
Dit soort improvisatie is precies waarom een goed doordachte noodschuilplaats in het wild zoveel gaat over locatie kiezen en niet over een dak boven je hoofd bouwen. Bescherming tegen bliksem werkt volgens dezelfde logica: het gaat om waar je staat, niet om wat er om je heen staat.
Als iemand toch geraakt wordt
Een bliksemslachtoffer is niet besmettelijk of gevaarlijk om aan te raken, in tegenstelling tot wat veel mensen denken. Start direct met reanimeren als iemand niet meer ademt en bel hulp. Snelle reanimatie is bij een bliksemslachtoffer vaak succesvoller dan bij andere hartstilstanden, omdat het hart soms na de schok spontaan weer op gang komt zodra de ademhaling op peil is. Heb je geen bereik, stuur dan iemand vooruit om hulp te halen terwijl de rest van de groep bij het slachtoffer blijft. De basisprincipes van EHBO in het wild gelden hier onverkort: stabiliseren, warm houden en zo snel mogelijk professionele hulp inschakelen.
Dit doe je anders op je volgende tocht
De Tin Shack staat er nog steeds, en zal er waarschijnlijk nog decennia blijven staan als vertrouwd rustpunt voor hikers. Het probleem was nooit de hut zelf, maar het idee dat een dak automatisch bescherming betekent. Plan je een tocht naar een blootgestelde top, in de Alpen, de Pyreneeën of ergens verder weg, kijk dan niet naar wat er aan bouwwerken op je route staat, maar naar de vorm van het terrein en het tijdstip waarop onweer daar typisch opbouwt. Vertrek vroeg, sta op tijd op de top en zorg dat je al aan de afdaling begint voordat de eerste donder klinkt. Een top die je morgen alsnog haalt, is altijd beter dan een top die je vandaag met te veel risico neemt.