Je denkt pas aan onderkoeling bij sneeuw en ijzige wind, maar dat beeld klopt niet. De meeste gevallen in Nederland gebeuren bij temperaturen rond het vriespunt, soms zelfs erboven, als je nat wordt door regen of zweet en daarna afkoelt in de wind. Dat maakt een natte novemberwandeling op de Veluwe of een avond vissen aan het water net zo riskant als een wintertocht in de Alpen.
Onderkoeling hoeft geen vorst te hebben
Volgens de Amerikaanse gezondheidsdienst CDC kan onderkoeling al optreden bij temperaturen vanaf ongeveer 4,4 graden Celsius, zodra iemand nat is geworden door regen, zweet of koud water en daarna afkoelt. De CDC noemt dit expliciet een medische noodsituatie zodra de kerntemperatuur onder de 35 graden Celsius zakt. Dat is dus niet alleen een probleem voor wintersporters, maar ook voor iedereen die in het najaar buiten actief is zonder droge reservekleding.
De eerste signalen: de umbles
Washington Trails Magazine gebruikt een ezelsbruggetje dat ook in het Nederlands goed te onthouden is: de "umbles". Je struikelt vaker dan normaal, je mompelt of praat onduidelijk, je wordt stiller of prikkelbaarder, en je vingers laten dingen vallen. Dat zijn volgens het tijdschrift de eerste tekenen van milde onderkoeling, bij een lichaamstemperatuur die meestal nog tussen de 32 en 33 graden ligt. Rillen hoort er ook bij, maar is niet altijd aanwezig: sommige mensen rillen juist niet meer zodra het erger wordt.
Herken je dit bij jezelf of bij iemand in je groep, neem het dan serieus. Wacht niet tot iemand duidelijk ziek lijkt. Het lastige aan onderkoeling is dat je eigen beoordelingsvermogen als eerste wegvalt: je merkt zelf vaak niet dat je struikelt of onduidelijk praat. Spreek daarom met je groep af om elkaar actief te checken op een lange tocht, vooral na een regenbui of bij felle wind. Wil je weten hoe je kleine wonden en blessures onderweg behandelt? Lees ook ons artikel over EHBO in het wild, want onderkoeling gaat vaak samen met andere incidenten zoals een val of natte voeten.
Wanneer het menselijk lichaam echt in gevaar komt
Volgens Tim MacWelch van Outdoor Life schuift onderkoeling door drie fasen. Bij matige onderkoeling zie je heftig rillen, onhandigheid, bleke huid en blauwe lippen, oren, vingers en tenen. Bij de ernstige fase stopt het rillen juist, en krijg je moeite met spreken, geheugenverlies, extreme vermoeidheid en soms bizar gedrag: mensen trekken kleding uit of kruipen in sneeuw of zand, terwijl ze het juist koud hebben. Dat heet paradoxaal uitkleden en is een teken dat er geen tijd meer te verliezen is.
Washington Trails Magazine trekt de grens voor ernstige onderkoeling bij een lichaamstemperatuur onder de 32 graden. De CDC adviseert om bij een gemeten temperatuur onder de 35 graden direct medische hulp te zoeken, ook als iemand nog aanspreekbaar is. Juist die laatste zin is belangrijk: iemand kan nog praten en rechtop staan, en toch al in de gevarenzone zitten.
Droge kleding is je eerste verdediging
De meeste onderkoeling in Nederland ontstaat niet door extreme kou, maar door natte kleding in de wind. Katoen is daarbij de grootste valkuil: het absorbeert vocht en droogt traag, terwijl wol en synthetische lagen warmte vasthouden ook als ze vochtig zijn. Bouw je laagjes op met een dunne merino baselayer, een fleece of dunne isolatielaag erboven, en een waterdichte shell als buitenlaag. Een extra droog setje sokken en een reservetrui in een waterdichte zak wegen samen nog geen 400 gram, maar wegen niet op tegen de risico's van een nat shirt bij harde wind. Twijfel je over welke lagen je meeneemt op je volgende tocht? Check onze kledingtips voor je survival avontuur voor een praktische laagjes-indeling.
Wat je doet als iemand onderkoeld raakt
Breng de persoon eerst uit de wind en, als het kan, uit de regen. Trek natte kleding uit en vervang die door droge lagen of een slaapzak. Geef warme, suikerrijke dranken zonder alcohol of cafeïne, want die versnellen juist warmteverlies. Warm iemand langzaam op met lichaamscontact of warmwaterkruiken tegen de borst, nek en liezen, niet door iemand meteen in een hete douche te zetten. Bij signalen van ernstige onderkoeling, zoals verwardheid of het stoppen van rillen, bel je 112 en houd je de persoon zo stil mogelijk: ruwe bewegingen kunnen het hart bij een sterk afgekoeld lichaam uit het ritme brengen.
Dit hoort standaard in je rugzak
Een lichte bivakzak kost je nauwelijks ruimte in je tas, maar kan het verschil maken tussen een koud uurtje en een noodgeval. Lees ook ons artikel over de bivakzak als onderschat stuk survival gear voor de modellen die het meest gebruikt worden door Nederlandse wandelaars. Check voor je vertrekt ook de windchill en niet alleen de temperatuur: bij 5 graden en een stevige westenwind koelt natte huid sneller af dan bij -2 graden zonder wind. Neem daarnaast altijd een droog reservelaagje mee, zelfs op een tochtje van een paar uur. De umbles herkennen is nuttig, maar voorkomen dat je ze ooit nodig hebt, is nog beter.